چرا برخی معلمان زود فرسوده می شوند ؟
حمید رضا ترکمندی - کارشناس ارشد مدیریت
کمتر کارمندانی را در جهان سراغ داریم که به اندازه معلمان در طول دوره خدمت ، زمان زیادی را به سخنرانی اختصاص دهند و البته این میزان حرف زدن با توجه به ساعات کار در هفته برای جمع ها ی دانش آموزی ، مشکلات زیادی را هم به دنبال دارد و بدیهی است امروزه استفاده مداوم از شیوه تدریس سخنرانی صرف ، یک اشکال تلقی می شود تا امتیاز .
معمولا" دانش آموزان قادر نیستند برای یک ساعت تمام ، به سخنرانی معلم توجه کامل داشته باشند و ممکن است در رویای بیداری خود فرو رفته و اگر معلم از فنون لازم برای جلب توجه آنان استفاده نکند ، می توان گفت ، سخنرانی ، اثر بخشی لازم را نخواهد داشت.
شاید شما نیز از معلمان دوره دانش آموزی خود کسانی را به خاطر داشته باشید که از ابتدای شروع کلاس تا آخر ساعت در جای خود ثابت ایستاده یا بر صندلی نشسته و صحبت کرده و اوقات کسل کننده ای را برای دانش آموزان که به اجبار و بی سرو صدا و بی تحرک به سخنان وی گوش می دهند رقم می زنند . حتی نمی توان این دسته معلمان را متهم به سستی و عدم احساس مسئولیت کرد چرا که آنان از نظر خود واقعا" زحمت کشیده و فعالیت دارند ، اما ناخواسته باعث فرسودگی زودرس خود و عدم کارایی و اثر بخشی در کلاش شده و دانش آموزان هم بهره لازم را از ساعت تدریس نخواهند برد .
این دسته از معلمان در انتهای زمان کلاس یا روز کاری ، حالت سرگیجه ، خستگی مفرط و بی حوصلگی دارند و اگر طی چند سال به این روش ادامه دهند ، مشکلاتی را برای خود به وجود می آورند ، تغییر تدریجی تن صدا ، مشکلات حنجره ، کاهش رغبت به شغل ، خستگی دائم ، عصبانیت ، اضطراب ، سردرد ، مشکلات شنوایی و غیره از عوارض سخنرانی های طولانی ، مداوم و با صدای بلند در جمع های دانش آموزی است .
امروزه در کشورهای توسعه یافته ، سخنرانی صرف معلم در کلاس به عنوان شیوه غالب تدریس ، منسوخ شده است و به جای آن از انواع شیوه های مشارکتی و فعال ، بازدید علمی ، مشاهده ، آزمایش ، بدیعه پردازی ، بارش مغزی ، کنفرانس و غیره با استفاده کامل از رسانه ها و مواد کمک آموزشی استفاده می گردد و بر خلاف نظر رایج ، این معلمان از کمترین میزان خستگی در مدرسه برخوردار بوده و با نشاط خاصی در مدارس حضور یافته و از شغل خود لذت می برند ، در این کشورها استفاده از وسایل کمک آموزشی یکی از عوامل مهم تقسیم زمان کلاس برای معلم و دانش آموز و همچنین اثر بخشی آموزش و عدم خستگی معلم در مدرسه می باشد ، این در حالیست که معلمان کشورهای جهان سوم یا در حال توسعه تصور می کنند که استفاده از وسایل کمک آموزشی موجب به زحمت افتادن و خستگی معلم می گردد .
یکی از عوامل تشدید در گیریهای کلاسی معلم با دانش آموزان ، بی توجهی آنان به سخنان معلم بوده و طبیعی است که دانش آموزان، توانایی تحمل و شنیدن حدود یک و نیم ساعت سخنرانی یکنواخت معلم را نداشته و بنابراین شروع به جنب و جوش ، اذیت کردن ، بی نظمی ، سر به سر گذاشتن هم و غیره می کنند که با عث عصبانیت معلم می شوند که با تداوم این بی نظمی شاگردان و عصبانیتها ی معلم ، گویی معلم ساعتهای طولانی را به کار طاقت فرسای جسمی و سنگین پرداخته در حالیکه علت اصلی این خستگی مفرط استفاده از شیوه سخنرانی صرف و کسل کننده و یا عدم رغبت به شغل می باشد .
با حضور در جمع شورای معلمان یا کلاس های ارتقای منابع انسانی ، برخی معلمان دلایل زیادی را برای استفاده مداوم از این شیوه تدریس بر می شمارند و حتی ادعا می کنند که برای دروسی مانند ادبیات ، عربی ، جامعه شناسی ، دینی ، قرآن ، اجتماعی ، تاریخ و غیره نمی توان از روشهای دیگر تدریس استفاده کرد ، که مسلما" توجیه مناسبی نیست و در جشنواره های الگوهای تدریس ، بعضی معلمان را مشاهده کرده ایم که برای تدریس دروس مذکور ، از روشهای مختلط و با بهره گیری از انواع وسایل کمک آموزشی استفاده کرده که نتایج مطلوبی را به دنبال داشته و هر مشاهده کننده ای از این نوع تدریس لذت می برد . و یا متاسفانه برخی معلمان توجیهاتی ( غیر علمی) دارند مبنی بر اینکه ؛ بعضی از دانش آموزان ظرفیت یا جنبه استفاده از روشهای تدریس مشارکتی را ندارند و در این کلاس ها شروع به اذیت کرده و نظم را به هم می زنند! که معلمان با تجربه می دانند برخی شیطنت های شاگردان در شروع استفاده از شیوه های مشارکتی ، طبیعی بوده و اگر بدانند مطالب را به خوبی یادگرفته از آن لذت برده و استقبال کرده و علاقمند خواهند شد.www.zibaweb.com
علاوه بر استفاده از شیوه سخنرانی صرف ، یکی دیگر از دلایل فرسودگی زودرس معلمان ،که لازمه شغل معلمی است ، پرداختن دائمی به قضاوت در مورد دانش آموزان است ، اینکه معلم هر روزه نقش یک ارزشیابی کننده و قاضی را ایفا کرده ، نمره می دهد ، ارزیابی می کند ، غلط گیری می کند ، عدالت را رعایت می کند ، حکم می دهد ، ارتقا می بخشد ، تشویق و تنبیه(غیر جسمی) می کند ،و ... تمام این اعمال باید بر اساس عدالت و قضاوت معلم صورت گیرد که نیازمند دقت بالایی است ، حال در نظر بگیرید این کارها را با خستگی شیوه سخنرانی و عصبانیتهای ناشی از آن همراه کنیم ، هر فردی تحمل استرس های طولانی مدت آن را ندارد ! کسی که حدود 30 سال از عمر شریف خود و شغلش را اینگونه بگذراند ، مسلما" در معرض خطرات جسمی و روحی زیادی خواهد بود ، جا دارد برنامه ریزان و مسئولان ذیربط شرایطی فراهم نمایند تا انگیزه معلمان را در استفاده از شیوه های نوین تدریس و مشارکتی برای اثر بخشی بیشتر و خستگی کمتر معلمان افزایش دهند و ضمن آماده نمودن شرایط و امکانات ، به برگزاری دوره های آموزش ضمن خدمت ، به ترویج ضرورت عدم استفاده از شیوه سخنرانی صرف ، بپردازند .لازم به ذکر است که دلایل بسیار زیادی برای خستگی معلمان در کلاس وجود دارد که به اختصار برخی از آنها درج می گردد : (1)
– کافی نبودن تجهیزات و امکانات کافی در کلیه مدارس ، كتابخانه فعال، نبود سالن كنفرانس يا محلي كه معلم برخي اوقات دانش آموزان را جهت تنوع بدانجا برده و تدريس نمايد.
_کمبود مشاوران براي راهنمايي دانش آموزان و حل برخي مشكلات آنان.
_ جذاب نبودن کلاس ، سالن و حياط مدرسه مانند رنگ نامناسب و فضاي ناكافي.
_ وجود مشكلات جديد مانند آوردن موبايل به كلاس از سوي دانش آموزان و در نتيجه حواس پرتي آنان و تذكرات مكرر معلم و يا ايجاد سوال براي معلم كه چرا تعدادي از دانش آموزان اصلا"به سخنان معلم توجهي ندارند؟
_ نبود رغبت و انگيزه كافي (اكثر) دانش آموزان يك كلاس به درس و كتاب يا تحصيل.
_درگيري هاي احتمالي دانش آموزان در ساعات پيش و ترس از سختي درس ساعت بعد.
_درگيري هاي شخصي و قهر و دعواي دانش آموزان با هم در كلاس و يا حياط و بيرون از مدرسه و يا تنبيه و محروميت هاي دسته جمعي آنان.www.zibaweb.com
_جذاب نبودن محتواي مواد آموزشي برای دانش آموزان و يا حجم بالاي برخي كتب درسي.
_کمبود یا عدم علاقه و انگيزه برخی دانش آموزان به تحصیل
_بي اعتنايي بعضی از دانش آموزان به انتظارات معلم و قوانين و مقررات مدرسه و كلاس درس
_نداشتن برنامه مشخص مطالعه در ساعات بیرون از مدرسه توسط دانش آموزان
_كم خوابي و خستگي مفرط شاگردان
_ بی توجهی یا انجام ندادن تكاليف خود
_تغذيه نا مناسب دانش آموزان در منزل
_ استقلال طلبي شاگردان و مقابله با اقتدار معلم در کلاس
_عدم آمادگي دانش آموزان براي پاسخگويي يا امتحان و مقاومت و چانه زني در برابر پرسش يا ارزشيابي معلم.
_وجود دانش آموزان بي انضباط، بي نظم، مزه پران، متلك گو، و مخل نظم كلاسي كه معلم را مجبور به تذكرات مكرر خواهد كرد.
_آلودگي هواي كلاس، بيماري هاي واگيردار، گرد و خاك در كلاس.
_خستگي دانش آموزان در ساعات آخر و معلم مجبور است مكررا توجه آنان را به كلاس و درس جلب نمايد.
_حساسيت بيش از حد معلم به جنب و جوش دانش آموزان و رعايت مقررات كلاسي ، انضباط خشک کلاسی و درگيري هاي احتمالي پس ازآن.
_انتقال ناخواسته (احتمالي) مشكلات شخصي و عصبانيت های معلم به كلاس درس .
_نداشتن برنامه و طرح درس مشخص براي يك جلسه آموزشي.
_ناهماهنگي معلمان و كادر مدرسه در تنبيه و تشويق دانش آموزان و اين كه ممكن است از برخوردهاي محبت آميز يا تشويق و تنبيه و روش تدريس معلم، سوءاستفاده كنند.
دلایل خستگی یا فرسودگی باید توسط کارشناسان و با بهره گیری از نظرات خود معلمان ، در اتاق های فکر و جلسات علت یابی و راهکاریابی به صورت تخصص بررسی گردد و جادارد در ادارات آموزش و پرورش هر شهرستان جلساتی برای بررسی موضوع متناسب با شرایط و امکانات هر منطقه منعقد و نتایج آن به برنامه ریزان وزارت آموزش و پرورش منعکس تا علل مربوط به معلمان ، برنامه ریزان ، محتوا و مداد درسی ، وغیره به تفکیک مورد مطالعه قرار گیرد و برای رفع مشکل تصمیمات و اقدامات لازم اتخاذ شود تا در مسیر ارتقای سلامت جسمی و روحی معلمان به عنوان سرمایه های بزرگ نظام آموزشی کشور ، گامهای بلندی برداشته شود و اینکه اعتقاد داشته باشیم ؛ آموزش و پرورش اثربخش و کارا در گرو بهره گیری از منابع انسانی برخوردار از صحت و سلامت کامل می باشد .
(1) ترکمندی حمید رضا،(1388،23 فروردین ). نگاهی به علل خستگی معلمان.روزنامه .جام جم.
